Ze zhromadnym zarywom su dźensa ministerski prezident Michael Kretschmer, kulturna ministerka Barbara Klepsch, direktor Załožby za serbski lud, Jan Budar, krajny rada Udo Witschas a wyši měšćanosta města Budyšina, Karsten Vogt, symboliski start za Serbski forum wědy na Lawskim arealu dali. Je to dotal najwjetši twarski projekt Załožby za serbski lud.

W centrumje Budyšina změja Serbski institut ze Serbskim kulturnym archiwom a Serbskej centralnej biblioteku kaž tež Serbski muzej zhromadne stejnišćo. Z tym hodźa so slědźenje, zachowanje a posrědkowanje serbskeje kultury prěni raz zwjazać. Z modernymi, bjezbarjernymi a temam wotpowědowacymi rumnosćemi nastawa nadregionalnje wuprudźace srjedźišćo serbskeje kultury. Zdobom so nutřkowne město Budyšina nahódnoći a město jako stejnišćo serbskich institucijow skrući. Prěni twarski wotrězk so z něhdźe 14,6 milionami eurow ze srědkow inwesticiskeho zakonja za wuhlowe regiony podpěruje.

Zaryw je wuslědk wjelelětneho zhromadneho dźěła załožby, Swobodneho stata Sakskeje, Budyskeho wokrjesa a wobdźělenych serbskich zarjadnišćow. Zakład projekta je Letter of Intent, w kotrymž su 2020 Załožba za serbski lud, Swobodny stat Sakska a Budyski wokrjes zhromadny přihot a zwoprawdźenje předewzaća wobzamknyli. Městnosć ma za serbski lud wosebity historiski wuznam – wón leži blisko 1945 zničeneho Serbskeho domu.

Před krótkim dóstachu archeologojo zelenu swěcu, ryć na płoninje mjez Lawskimi hrjebjenjemi a Starej póstownju, hdźež ma pozdźišo pinca za magaciny nastać. Probowe točenja su we hłubokosći něhdźe 1,5 metrow na zbytki sydlišća ze zažneho srjedźowěka pokazali. Archeologiske wurywanja maja hač do hód wotzamknjene być.

Hižo spočatk septembra dósta załožba twarsku dowolnosć za 1. twarski wotrězk (Hillerski ansambl na róžku Wonkowna Lawska / Hošic hasa). Aktualnje přihotuja wobšěrne wupisanja za jednotliwe twarske dźěła, kotrež maja nalěto 2027 startować.

Sakski ministerski prezident Michael Kretschmer rozjasni: “Zaryw za Serbski forum wědy na Lawskim arealu je sylne znamjo za přichod serbskeje rěče a kultury. Zachowanje a wuwiwanje serbskeje identity njeje jenož prašenje našich stawiznow, ale nadawk wustawy a žiwy dźěl našeho sebjezrozumjenja jako Swobodny kraj Sakska. Runje w strukturnej změnje so pokazuje, kak wažna je kulturna identita za zhromadnosć a přichodakmanosć jednoho regiona. Serbska rěč a kultura wukonjatej za to njeparujomny přinošk. Ze Serbskim forumom wědy tworimy za serbski lud, Budyšanki a Budyšanow a wšitkich zajimcow jónkrótnu městnosć zachowanja, zetkawanja a inowacije.”

Sakska statna ministerka za kulturu a turizm Barbara Klepsch: “Załožba za serbski lud je dźensa prěni wažny měznik za “Serbski forum wědy na Lawskim arealu” docpěła. Naše ministerstwo je ideju a planowanja za předewzaće wot wšeho spočatka podpěrało a wjeselu so jara, zo móže załožba nětko twarić započeć. Serbski forum wědy budźe městno, na kotrymž so serbska rěč a kultura jenož njewobchowatej, ale stej žiwej, so přeslědźitej a dale dawatej. Zběrkow Serbskeho muzeja a Serbskeho instituta dla budźe Serbski forum wědy po cyłym swěće najbóle wusahowace stejnišćo serbskich kulturnostawizniskich swědčenjow. Dospołnje nowowuwita trajna wustajeńca Serbskeho muzeja budźe serbsku rěč a kulturu Serbam samym, ale tež wopytowarkam a wopytowarjam ze wšeho swěta atraktiwnje prezentować. Z dźensnišim 1. zarywom tworimy wuměnjenja za to, zo změjetej serbska wěda a serbska kultura tež w přichodźe wosrjedź towaršnosće swoje městno – widźomnje, sebjewědomje a na přichod wusměrjenej.”

W swojej krótkej narěči praji Jan Budar, direktor Załožby za serbski lud: “Natwar noweho kompleksa we wutrobje Budyšina je za Serbow projekt lětstotka, kotryž na mnohich ramjenjach leži. Za tutu historisku šansu a šěroku podpěru sym wšitkim podpěraćelam dźakowny. ”

Dale porěčištaj wyši měšćanosta města Budyšina, Karsten Vogt, kiž pokaza předewšěm na historiju pusteje městnosće, a krajny rada Budyskeho wokrjesa, Udo Witschas. Wón podšmórny wuznam twarskeho předewzaća za Serbski muzej w Budyšinje, wšako budźe modernizowanje wustajeńcy atraktiwitu doma signifikantnje stopnjować. Budyski wokrjes je nošer Serbskeho muzeja.

Direktorka Serbskeho muzeja, Christina Boguszowa, a Susanne Hozyna, zastupowaca direktorka Serbskeho instituta, dźakowaštej so předewšěm za jónkrótnu šansu, kotruž přez tónle twarski projekt za wuwiće woběju institucijow matej.

Nimo architektow běrowa bogevischs buero z Mnichowa a mnohich druhich na twarskim podawku wobdźělenych partnerow, běštaj tež Marko Šiman, čłon Sakskeho krajneho sejma a předsyda Parlamentariskeje přirady Załožby za serbski lud kaž tež społnomócnjena za serbske naležnosće Sakskeho statneho knježerstwa, Franziska Brechowa, mjez hosćimi.

Pozadk
Serbski forum wědy na Lawskim arealu je wulkoprojekt Załožby za serbski lud. Do noweho kompleksa matej 2030 Serbski muzej z nowej trajnej wustajeńcu a drastowym depotom kaž tež Serbski institut z archiwom a biblioteku zaćahnyć. Za twar Serbskeho foruma wědy steji 50 milionow eurow ze strukturnych srědkow k dispoziciji. Nowinki wo aktualnym wuwiću a mnohe pozadkowe informacije namakaće na blogu projekta www.lawski-areal.bz.

foto: Załožba za serbski lud/Maćij Bulank (2026)

Paslimy z hlinu, kotraž na powětře schnyje a stworimy sej małe tykowane chěžki, serbske bajowe figury, šklički a hišće wjele wjace motiwow, kiž we wustajeńcy wuhladamy. Wjeselimy so na zhromadne kreatiwne dopołdnjo! Wot 7 lět, popłatk za wobdźělnikow wučinja 6 €, z přizjewjenjom pod 03591 270 870 0 abo ticket@sorbisches-museum.de.

Serbske wašnja w keramice

Małoplastika „Slepjanske žony při pjecy“ předstaja historisku scenu wšědneho dnja. Pječenje chlěba měješe dołhu tradiciju na wsy, tež hdyž pjekarjo wjesnjanow z pječwami zastarachu. Něhdźe kóždej dwaj tydźenjej zatepichu hospozy pěc, zo bychu chlěby za swójbu napjekli. Chlěb njebě jenož zežiwidło, ale steješe symbolisce za ćežke dźěło, česćownosć a dźakownosć.

Christa Elisabeth Eitnerowa, rodźena Szardingec (31.10.1943 – 31.07.2024), bě po swojej žeńtwje w Brjazynje žiwa. Tam žony hišće w 1970tych lětach wšědnje w serbskej dźěłanskej drasće chodźachu a delnjoserbsce rěčachu. Jako wukubłana knihikupča wopyta wona ludowuměłske kružki na Choćebuskej inženjerskej wysokej šuli, hdźež jej moler a keramikar Walter Heinrich wuměłske rjemjesło zbliži.

W swojej Grodkowskej dźěłarni „Eitner Keramik“ pod dekornym mjenom „Łužyca“ stwori wona wot 1981, wot 1995 zhromadnje ze swojej dźowku Carolu Eitner, małoplastiki, wazy a wužiwansku keramiku. Přez dokładne wobkedźbowanje kaž tež studije nastachu figury a formy, kotrež pokazuja swojorazne wjesne sceny, nałožki, powěsće a serbske drasty. Tute njepyša jenož domjacnosće a zjawne rumy, ale su tež předmjet muzealnych zběrkow. Wustajeńcy w tu- a wukraju předstajichu jeje keramiki. Fascinowana wot kulturneje mnohotnosće wěnowaše so Christa Eitnerowa tematisce domiznje a wobchowa ze swojimi twórbami serbske žiwjenske wašnja.

• małoplastika „Slepjanske žony při pjecy“, SM-VI-005570
• Christa Eitnerowa, Grodk
• 1990, nadawkowa twórba za Dom za serbsku ludowu kulturu
• škleńčele: brune, mochzelene, čorne, kobaltowa módrina

 Protykowe wobrazy. Protyka “Moja Łužica” jako přikład serbskeje sebjestereotypije

Protyka “Moja Łužica”, kotraž wuchadźa z lěta 1952, je jedyn z najwoblubowanišich a najdlěje eksistowacych formatow Ludoweho nakładnistwa Domowina. Přez dobu, kotraž saha skoro přez cyłe traće NDR a přez dobu wot přewróta, dokumentuje nasćěnowa protyka oficialnu wobrazowu politiku a serbske strategije k sebjezwičnjenju. Na druhim boku dowoli wobrazowy dźěl dohlady do dominantnych mustrow serbskich sebjestereotypow. Z pomocu analyzy titulnych a wubranych tydźenskich wobrazow skići přednošk składnosć, so wo wobrazach wo sebi a z tym zwisowacymi mechanizmami wuměnjeć.

referent: Dr. Robert Lorenc, wědomostny sobudźěłaćer Serbskeho Instituta, přednošuje w rjedźe „Sorabistika po puću” w Serbskim muzeju.

15 hodź.: wjedźenje w serbskej rěči z Andreju Pawlikowej

„Spóznaj sebje samoho“ bě hesło prěnjeje serbskeje ludowědneje prezentacije we wobłuku wustajeńcy Sakskeho rjemjesła a wuměłskeho přemysła 1896 w Drježdźanach, z kotrejež wuńdźe 1900 Serbski muzej w Budyšinje. Zakład dźensnišeho Serbskeho muzeja tworja wot lěta 1856 nazběrane drohoćinki a zběranske zasady Maćicy Serbskeje a woneje wustajeńcy, kotrež tež nowy muzej w Serbskim forumje wědy při Lawskich hrjebjach inspiruja. Wodźenje po wosebitej wustajeńcy „Zběrać. Zachować. Zahorić“ předstaja 170 lět muzejowych stawiznow.

zastup a wjedźenje: darmo

Twjelka z Mužakowskeje hole

Twjelka rěka wokoło Slepoho a Choćebuza něhdźe poł metra šěroka a tři a poł metra šěroka šlinca płatu, kotruž nosy družba resp. pobratš jako debu prěki wot ramjenja hač k bjedram. Tež w tamnych wosadach Mužakowskeje hole znajachu tute brašče rubiško, pola Mužakowa tjala, wokoło Klětnoho a Wochoz twjelco mjenowane. Wone runa so tak mjenowanemu ručnikej z Ukrainy, Běłoruskeje a Ruskeje. Tež mustry a symbole su podobne. A štó wě, snano je tež stary smuhaty rubčk Budyskeje njewjesty a družki tajke něšto podobne. Hač wužiwaše jón braška něhdy za zmandźelenje, njeje so dotal přeslědźiło. Paradne trjenja namakaš wot 17. lětstotka sem tež w němskorěčnym rumje.

Twjela z lěta 1845 je jenož k połojcy zdźeržana a dósta dodatnje za powěsnjenje na sćěnu wěšatka. Čerwjeno-zelene wołmjane wušiwanki kaž na přikład štomik z třomi hałžkami abo słónčny křiž ze žołmičkatej kromu pokazuja w swojej typice na Slepjanski region. W geometriskich, stilizowanych mustrach spóznawaš dale jelenjej a bibliski motiw Jozuwy a Kaleba jako znamjo płódnosće a nadźije. Tři hwězdy ze schowanym běłym Handrijowym křižom a dalše potajne symbole skedźbnjeja na to, zo zapleće wušiwarka, zwjetša bě to njewjesta, magiske škitne znamjenja.

Twjelka słušeše do zběrki twjelow z Mužakowskeje hole, kotraž bu po Drježdźanskej narodopisnej wustajeńcy 1896 do wobstatka 1900 załoženeho Serbskeho muzeja w Budyšinje přewzata.

• Twjelka z Mužakowskeje hole, SM-B-000358
• z ruku tkany rubjany fragment, z wěšatkomaj
• křižowe-, stołpikowe- a tambourowe wušiwanje, wutła kroma, sučkowane trodle
• 1845

Wot rólnej reformy ke kolektiwizaciji, wot separatisma k serbskemu zakonjej, wot zjězda Serbow k ludowym zběžku – wěsći w žanym druhim lětdźesatku serbskich stawiznow so telko wuznamnych podawkow a wuwićow njewotmějechu hač w lětach mjez 1945 a 1955. Muzeologa Alexander Pólk wjedźe přez dynamiski lětdźesatk, kotryž serbsku kulturu dołhodobnje wobwliwowaše.

• 15 hodź.: wjedźenje serbsce
• 16 hodź.: wjedźenje němsce

Mjez 1820 a 1945 wobstejachu w Šleskej nimale 50 pórclinowych fabrikow. K najwjetšim słušachu firmy Karla Kristera a Carla Tielscha we Waldenburgu (heute Wałbrzychu). W času swojeho rozkćěwa běchu w kóždej firmje něhdźe 1.500 sobudźěłaćerjow přistajeni. Jich produkty běchu tak woblubowane, zo měješe je na kóncu 19. a na spočatku 20. lětstotka nimale kóžda swójba w Němskej.

Šleski pórclin so husto k jubilejam a swójbnym swjedźenjam darowaše. Typiske běchu na přikład dźěle pórclinoweho sudobja z napisom „Zur Hochzeit”. Kóždy Serb, kotryž móžeše sej to dowolić, kupi sebi k tajkej składnosći pórclinowe sudobjo. Wobchody pak poskićachu jenož dźěle z němskimi napisami.

W našej zběrce namaka so tež pórclinowy kofejowy service z wěnowanjom: „K dopomnjenju na 14. Dźeń Junija 1870. wot A. a M. Maetting z lubosću podate” na kanje a z mjenomaj na šalkomaj w serbskej rěči. Něchtó běše so wo to postarał, zo dóstaštaj nawoženja a njewjesta k swojemu kwasej 14. junija 1870 dopomnjenku w swojej maćernej rěči.

Předstajene sudobjo jasnje pokazuje, zo twori serbska rěč fundament identity a zo sej jeje wobchowanje wjace prócy žada hač jenož nakup we wobchodźe.

• “Kofejowy service”, SM-V-009320 A
• Kofejowa kana: Porzellanfabrik Karl Krister, Waldenburg (Šleska), wokoło 1870
• Šalce a spódničce: Firma Carl Tielsch & Co., Altwasser / Waldenburg (Šleska), um 1870

Zaškleńčna mólba

Krok po kroku nałožujemy wosebitu wuměłsku techniku, tak zo nastanje na škleńcy a nic na łopjenje hotowa molowanka. Wot 7 lět, wudawki 6,50 €.

Z akwarelom „Synowe žně w Błótach“ prezentuje Serbski muzej twórbu delnjoserbskeho molerja Wylema Šybarja, kotryž liči k wuznamnym wuměłskim chronistam Błótow. W swojich krajinowych wobrazach zapopadnje wón rjanosć swojeje domizny runje tak kaž žiwjenski a dźěłowy swět jeje wobydlerjow. Šybaŕ, husto mjenowany jako „moler Błótow“, wěnowaše so w swojim tworjenju wosebje wodźiznam, rěčnišćam, łukam a wsam Delnjeje Łužicy. W swojich dźěłach spožči jónkrótnej błótowskej krajinje skutkowny wobraz.

W lěće 1958 nastaty akwarel pokazuje typisku scenu z tradicionalnych Błótow. Prědku leža čołmy na wodźe w grobli, kotrež špiheluja so na powjerchu wody. W pozadku wupřestrěwaja so płone łuki, na kotrychž su ludźo ze synowymi žnjemi zaběrani. Motiw pochadźa z časa, jako tworjachu rěčnišća Sprjewje wódne puće a z tym žiwjenske žiły woneje kónčiny. Tehdy słušachu čołmy njeparujomnje k najwažnišim transportnym srědkam ludźi.

Charakteristiske za Šybarjowe wašnje molowanja je lochke, transparentne nałožowanje barbow. Z mało smužkami seršćowca so jemu poradźi, swětło, pohib a atmosferu zapopadnyć. Cunje módre, zelene a brune barby sposrědkuja měrliwosć lětnjeho dnja.

„Synowe žně w Błótach“ njejsu z tym jenož harmoniski wobraz krajiny, ale runje tak kulturnohistoriske swědčenje a dopomnjeće na tradicionalne wašnje žiwjenja. Zdobom wotbłyšćuje wobraz zwjazanosć wuměłca ze swojej serbskej domiznu na dosć skutkowne wašnje.

• Wylem Šybaŕ (1887–1974)
• Synowe žně w Błótach
• 1958, akwarel na papjerje, 48,0 cm x 62,0 cm
• SM-VI-000322 K2